Het project 'Ramadan en medicijngebruik'

Inleiding

In het project "Ramadan & medicijngebruik" staat begeleiding van vastende moslims die medicijnen gebruiken centraal. Het project heeft tot doel onjuist en mogelijk risicovol medicijngebruik bij de genoemde doelgroep te voorkomen, in bijzonder bij hen die diabetesmedicatie gebruiken. Uit de literatuur is gebleken dat bewuste of onbedoelde therapietrouw tijdens de Ramadan kan leiden tot gezondheidsrisico’s. In samenwerking met zorgverleners en migrantenvoorlichters zijn meervoudige interventies (gestructureerde adviesgesprekken, posters en folders, groepsvoorlichting, FTO’s) ontwikkeld en in de praktijk geëvalueerd.  Dit project is opgezet door SAL Apotheken, Stichting ter ondersteuning van de gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening (STIOM) en de Rijksuniversiteit Groningen (RuG). Het project is uitgevoerd in nauwe samenwerking met een diabetesverpleegkundige van het Slotervaartziekenhuis. Het project werd mogelijk gemaakt door financiële bijdragen van Stichting Prisma en Fonds Openbare GezondheidsZorg (OGZ).

Resultaten

In 2004 is het project uitgevoerd in 4 apotheken, in 2005 in 14 apotheken in Den Haag, Amsterdam, Utrecht, Apeldoorn en Rotterdam. In totaal zijn 273 protocollen van adviesgesprekken geanalyseerd. Er zijn 20 groepsvoorlichtingen gehouden waarvan 19 in Den Haag.
De belangrijkste bevindingen van het project zijn:

• Deelnemen aan ramadan vaak belangrijker dan gezondheid.
  Voor de meeste moslims is het ondenkbaar niet deel te nemen aan de ramadan. Hierbij spelen zowel religieuze als sociaal-culturele motieven een rol. Ondanks dat de meeste moslims weten dat zieken in beginsel uitgezonderd zijn, neemt het grootste deel van deze patiënten toch volledig deel aan deze vastenperiode. In 2005 zijn de gegevens van 156 adviesgesprekken in 11 apotheken geanalyseerd door de RuG. Van de 156 mensen waren 131 mensen van plan te vasten.
• Onjuist medicijngebruik tijdens de ramadan.
  Van de 131 patiënten werden er door apothekers en onderzoekers 113 bestempeld als risicovol (86 %). Daaronder waren 86 diabetespatiënten. Door de apotheken werden diverse acties ondernomen om het risico te verminderen. Veel voorkomende acties waren: wijziging aantal innamemomenten, wijziging dagdosering of ander gebruiksadvies (innametijden). Na de interventie steeg het aantal mensen dat niet ging vasten van 8 naar 15.
• Advies wordt gewaardeerd.
  Uit interviews met patiënten blijkt dat zij blij verrast zijn met de aandacht en zorg van de apotheken. Apothekers waarderen vooral de verbetering van het contact met deze moeilijk bereikbare doelgroep. De drempel om vragen te stellen in de apotheek is duidelijk verlaagd. De praktijk blijkt dat ook familieleden beter geinformeerd zijn over risico’s die vastende moslimpatienten lopen en de apotheek weten te vinden voor informatie en advies. Vanuit de moslimgemeenschap komen positieve geluiden ontvangen over deze zorg: men is blij met de positieve benadering en de belangstelling vanuit de apotheken voor de culturele achtergrond.

Publiciteit

Het project heeft zowel tijdens als na afronding veel publiciteit gegenereerd in landelijke en lokale media (radio, tv, kranten), congressen en in vakbladen. De nominatie voor de FPZ-prijs van KNMP heeft geresulteerd in de eerste prijs. Deze werd uitgereikt tijdens de KNMP-wetenschapsdag op 13 maart 2007.

Projectteam

Het projectteam bestond uit de onderstaande personen. Deze zijn na afloop van het project verder gegaan als stuurgroep.

• Tim Schoenmakers, projectleider, namens SAL Apotheken, Gouda.
• Liesbeth Harders, praktijkapotheker uit SAL Apotheek Vrolijk, Den Haag; contactpersoon voor implementatie in de regio Den Haag e.o.
• Tammy Maduro, praktijkapotheker, momenteel werkzaam in SAL Apotheek Spoorwijk, initiatiefnemer van het project
• Fatima Malki, specialistisch diabetesverpleegkundige, Slotervaartziekenhuis Amsterdam; ervaringsdeskundige, adviseur en betrokken bij cursussen
• Evelyn Schaafsma, onderzoeker en mede-initiatief nemer van het project vanuit de Wetenschapswinkel Geneesmiddelen RuG

U kunt contact opnemen met het projectteam via info@ramadan-medicijnen.nl

Projectdeelnemers

SAL Apotheek Spoorwijk en SAL Apotheek Vrolijk, Den Haag (initiatiefnemers). Daarnaast nog 5 apotheken in Den Haag 4 in Amsterdam, en 1 apotheek in Utrecht, Apeldoorn en Rotterdam. Inmiddels heeft het project navolging gekregen bij andere apotheken in o.a. Den Haag, Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Delft, Apeldoorn, Twente, Groningen en Breda.

Landelijke implementatie

Na het project zijn er verschillende stappen gezet voor landelijke implementatie:

• Informatie voor andere zorgverleners:
  Leden van het projectteam hebben meegewerkt aan initiatieven vanuit het  NEO, een netwerk waarin alle eerstelijnszorg organisaties zijn verenigd. Ga voor meer info naar de website van het NEO. 
• Workshops:
  Van 2006 tot 2008 zijn er op diverse plaatsen in het land workshops gehouden voor apothekers en apothekersassistenten. Deze workshops werden georganiseerd door het nascholingsbureau van Marja Westerhof.
• E-learning voor apothekers en apothekersassistenten:
  Samen met Practinet is op basis van het werkmateriaal een e-learning cursus opgezet. Op deze wijze is het mogelijk het gehele apotheekteam te scholen. In de cursus voor apothekers is het werkmateriaal verwerkt. Meldt u nu aan voor de e-learningcursus voor apothekersassistenten of voor apothekers!
• Verdere initiatieven:
  In de komende jaren zal de e-learning verder worden uitgebouwd. Blended learning (combinatie van e-learning met bijeenkomsten) en een community voor apothekers via deze website is in ontwikkeling.